“Vraag dat maar aan je vader, die weet daar alles van.”
Met die zin dwong een basisschoolmeester mijn vader om het oorlogsverleden van mijn grootvader met mij te delen, en legde hij tegelijkertijd het gewicht van een ‘foute familiegeschiedenis’ op mijn schouders. Ik was elf jaar oud.
Het gebeurde tijdens een spreekbeurt over de Tweede Wereldoorlog. Ik had een muntje gevonden in een sloot, met een gaatje in het midden, en nam dat mee naar de klas. De leraar vertelde dat in de oorlog veel mensen op oneerlijke wijze geld hadden verdiend. Daarna sprak hij de zin uit waarmee ik dit verhaal begon.
Later bleek dat deze leraar de jongste telg was van een familie die er prat op ging mijn vader en zijn broer vroeger dagelijks achterna te zitten en mishandelen. Mijn vader heeft zijn hele leven de gevolgen gedragen van het verleden van zijn vader en van een jeugd die daardoor werd getekend. Hij begreep als kind zelf niet waarom hem dit overkwam, hij was van 1947.
De verleiding bleek voor deze leraar kennelijk te groot toen ik, jaren later, in zijn klas zat. Het muntje werd een wapen. Een klein voorwerp, maar genoeg om opnieuw het leven van mijn vader, en nu ook dat van mij, overhoop te halen.
De uitleg die ik toen kreeg was summier. Mijn grootvader zou lid zijn geweest van de NSB, van 1940 tot 1942, en daarna zijn uitgestapt. Hij was boer geworden in Polen. Na de bevrijding werd zijn lidmaatschap ontdekt in een kantoor, werd hij opgehaald en zat hij twee jaar gevangen. Dat was alles wat ik wist.
Pas op volwassen leeftijd begon ik meer familieverhalen te horen. Langzaam ontstond een puzzel, een puzzel waarvan de contouren steeds duidelijker, maar ook steeds grimmiger werden.
Een aantal weken geleden besloot ik alle kennis die ik had, alle overleveringen en fragmenten, in te voeren in Google AI. Wat daaruit naar voren kwam, voelde als een aardverschuiving. Sindsdien laat het mij niet meer los. Veel van wat ik terugkreeg, blijkt te kloppen.
Ik ben weer terug bij het begin. Met meer vragen dan antwoorden.
Maar één ding is voor mij duidelijk geworden: mijn grootvader was waarschijnlijk niet “gewoon boer” in Polen. Hij woonde op een landgoed in de omgeving van kamp Majdanek, van 1942 tot vlak voordat de Russen arriveerden. Hij moet de schoorstenen hebben zien roken, ook al heeft hij dat volgens mijn moeder altijd ontkend. Mijn vader kan ik dit niet meer vragen; hij is zeven jaar geleden overleden.
Ik merk dat ik vastloop. Dat de hoeveelheid informatie, verhalen, vragen en emoties zich niet laat ordenen tot een geheel. Misschien is het tijd om mijn verhaal te delen. Om woorden te geven aan wat nog zo onsamenhangend voelt.
Daarom zou ik graag met u in contact komen.